Energie

EPEX-MARKT BIEDT HERNIEUWDE KANSEN

De onbalans groeide in de loop der jaren uit tot een belangrijke en goed renderende markt voor veel tuinders. Met de toetreding tot platform PICASSO – waarbij Europese landen onderling elektrisch vermogen uitwisselen om het net in balans te houden - is die situatie veranderd: de onbalansprijzen pieken minder vaak en telers behalen lagere rendementen. Tegelijkertijd laat de EPEX-markt gunstige ontwikkelingen zien. AgroEnergy helpt telers om deze kansen te benutten.

Tekst: Ank van Lier
Fotografie: AgroEnergy

Duurzame energie – bijvoorbeeld uit wind of zon – wint aan terrein. Als gevolg hiervan is er vaker sprake van onbalans op het elektriciteitsnet. Het weer is immers grillig, waardoor de daadwerkelijke productie van zon- en windenergie regelmatig afwijkt van datgene wat was voorzien. Netbeheerder TenneT beschikt over diverse mechanismen om ervoor te zorgen dat het net weer in balans komt. De aFRR-markt – de markt voor regelvermogen – is hierbij een belangrijke troef. “Partijen die actief zijn op deze markt stellen op afroep extra elektrisch vermogen beschikbaar of nemen dit af, om zo te helpen het net weer in balans te brengen”, vertelt Isaak Cox. Hij is Energiemanager bij AgroEnergy. “Ook tuinders bieden vermogen aan op deze markt. Ze ontvangen een vergoeding voor het stand-by staan, het beschikbaar houden van vermogen. Dit noemen we de capaciteitsvergoeding. Wanneer hen daadwerkelijk wordt gevraagd om vermogen te activeren, ontvangen ze een activatievergoeding. Deze vergoeding per geactiveerde MWh wordt bepaald door het aantal megawatts aan regelvermogen die op een gegeven moment moeten worden geleverd of afgenomen om de markt weer in balans te brengen. Deze hoeveelheid bepaalt de onbalansprijs.”

Ladder-principe
Het activeren van regelvermogen werkt volgens een soort van ‘ladder-principe’, legt Cox uit. “Elke teler kan zelf bepalen welk bedrag hij minimaal wil ontvangen voor het inbrengen van zijn vermogen op de regelvermogenmarkt. TenneT roept eerst het vermogen af dat tegen de laagste prijs wordt aangeboden. Naarmate meer vermogen nodig is, wordt een hogere prijs betaald. Ofwel: men klimt steeds hoger op de ladder.” Tot twee jaar geleden stond sturen op de onbalans garant voor goede rendementen. Sinds oktober 2024 is de situatie veranderd. Toen sloot TenneT zich namelijk aan bij het PICASSO-platform. Europese landen wisselen via dit platform regelvermogen uit, om zo samen de elektriciteitsnetten in de diverse landen in balans te houden. “Met PICASSO wordt er over de grens gekeken, wat betreft regelvermogen; men probeert de onbalans op Europees niveau op te heffen.”

Het aantal pieken in de onbalansprijs is fors gedaald sinds de introductie van PICASSO

Minder pieken

Deze gewijzigde aanpak heeft grote gevolgen. Zo wordt doorgaans een minder hoge prijs uitbetaald voor het activeren van regelvermogen. Cox legt uit hoe dit komt. “Voorheen keek TenneT dus alleen naar de onbalans op het Nederlandse net. En toen kon dus ook alleen bij Nederlandse aanbieders elektrisch vermogen worden afgeroepen om het net te stabiliseren. Omdat uit een beperkte ‘vijver’ kon worden gevist, moest men vaak hoog op de eerdergenoemde ladder klimmen en werden ook hoge prijzen betaald. Nu dit op Europees niveau wordt aangepakt, kunnen bijvoorbeeld ook aanbieders in België en Duitsland worden afgeroepen om het Nederlandse stroomnet in balans te brengen. Er zijn dus veel meer aanbieders. Hierdoor hoeft men minder hoog op de prijsladder te klimmen en worden doorgaans minder hoge onbalansprijzen betaald. Het aantal pieken in de onbalansprijs is fors gedaald sinds de introductie van PICASSO.”

Daar staat tegenover dat – wanneer de onbalansprijzen pieken – deze vaak hoger zijn dan voorheen. “Soms kan een stroomtekort of -overschot is niet worden opgelost door hulp van het buitenland via PICASSO. Bijvoorbeeld doordat er geen ruimte is op de kabels tussen landen - de zogeheten interconnectoren – terwijl daar wel op was gerekend. Dan schieten de prijzen extreem de hoogte in.”

Meer tweezijdigheid

Cox geeft aan dat ook de zogeheten tweezijdigheid de onbalans minder lucratief heeft gemaakt. Hij legt uit hoe dit zit: “TenneT publiceert iedere 12 seconden een nieuwe onbalansprijs op haar website. De prijs waarop je als aanbieder wordt afgerekend, wordt echter per kwartier bepaald. Wanneer er in dat kwartier alleen een tekort of een overschot aan elektriciteit is, krijgt een aanbieder de beste prijs uit dat kwartier. Maar wanneer er in dat kwartier niet alleen een stroomtekort is, maar ook een -overschot krijgt iedereen die zijn ingenomen EPEX-positie niet is nagekomen de slechtste prijs uitbetaald. Kwartieren met deze zogeheten ‘tweezijdigheid’ zijn vaker aan de orde sinds TenneT toetrad tot PICASSO. In 2023 was dit in 8 procent van de kwartieren aan de orde en in de eerste twee maanden van 2026 al in 35 procent van de kwartieren. Ook dat drukt de rendementen op de onbalans.”

‍

Samenvattend pieken de onbalansprijzen dus minder vaak sinds de toetreding tot PICASSO. Maar wanneer sprake is van een piek, gaan de prijzen dikwijls sky-high. “Door deze gewijzigde situatie is de onbalans per saldo minder interessant geworden voor telers, de rendementen zijn minder goed.” Toch is handelen met elektrisch vermogen nog steeds de moeite waard, benadrukt Cox. De EPEX-markt biedt nu namelijk weer meer kansen voor telers. “In zijn algemeenheid is het vaker interessant geworden om met je elektrisch vermogen – en vooral met de WKK - actief te zijn op de EPEX-markt. De verhouding tussen de WKK-kostprijs en de EPEX-prijs was in 2025 namelijk gunstiger: de EPEX-prijs kwam afgelopen jaar meer uren dan voorheen uit boven de WKK-kostprijs. Dit helpt de lagere rendementen op de onbalans te compenseren. Het is dus zeker niet zo dat je als teler niets meer kunt met je elektrisch vermogen.”

Meebewegen

Volgens Cox is het met name raadzaam om als teler flexibel te zijn qua momenten waarop je teruglevert of juist minder elektriciteit afneemt. Ook moet een ondernemer volgens hem zoveel mogelijk meebewegen met de elektriciteitsmarkten. “Dit is cruciaal om een goed rendement te kunnen behalen uit je elektrisch vermogen. Als AgroEnergy helpen wij onze klanten om hierin de juiste keuzes te maken: wij beheren hun assets en kijken continu op welke elektriciteitsmarkten ze het beste kunnen opereren, wat het meest interessant is. Zo helpen we hen om een maximaal rendement te halen uit hun elektrisch vermogen.”